دیپلمات ها به میدان بیایند

در گفتگو با دکتر اردشیر پشنگ گزینه های پیش روی «اقلیم» بررسی شد

دیپلمات ها به میدان بیایند

10 مهر 1396 17:6

در شرایطی که یک هفته از برگزاری رفراندوم استقلال اقلیم کردستان سپری می‌شود، همچنان این موضوع مهم‌ترین مسئله خاورمیانه است که واکنش‌ها به آن به شکلی گسترده در سطح داخلی عراق، منطقه و عرصه بین‌المللی ادامه دارد.

آرمان سلیمی: در شرایطی که یک هفته از برگزاری رفراندوم استقلال اقلیم کردستان سپری می‌شود، همچنان این موضوع مهم‌ترین مسئله خاورمیانه است که واکنش‌ها به آن به شکلی گسترده در سطح داخلی عراق، منطقه و عرصه بین‌المللی ادامه دارد. در این میان، تمامی‌بازیگران موثر و ذی‌نفوذ همچنان بر مواضع خود در مخالفت با نتایج همه‌پرسی تاکید دارند و در طرف مقابل حکومت اقلیم کردستان، حاضر به تسلیم شدن در برابر خواسته‌ها نیست و بر تداوم به نتیجه رساندن نتایج همه‌پرسی تاکید می‌کند. در این شرایط، این مسئله مطرح می‌شود که در آینده رفراندوم کردستان عراق چه نتایج و پیامدهایی را در پی خواهد داشت؟ آیا در نهایت آنها باشکست مواجه خواهند شد؟ آیا حکومت مرکزی عراق با کردها وارد درگیری نظامی‌می‌شود؟ سیاست کشورهای فرامنطقه‌ای همانند آمریکا و اتحادیه اروپا در این میان چه خواهد بود؟ علاوه بر این پرسش‌ها، بسیاری دیگر از مسائل در ارتباط با این بحران مطرح هستند که می‌توان به آنها اشاره کرد. با تمام این اوصاف، «روزان» برای پیگیری و پرداختن به پیامدهای برگزاری رفراندوم استقلال اقلیم کردستان گفتگویی اختصاصی را با دکتر اردشیر پشنگ، کارشناس ارشد مسائل عراق و کردها داشته است. پشنگ بر این باور است که با توجه به در نظر گرفتن تمامی‌ابعاد منازعه در سطح منطقه‌ای، بین‌المللی و داخلی عراق، امکان برخورد نظامی‌با حکومت اقلیم کردستان بسیار نامحتمل بوده و در نهایت طرفین منازعه مجبور به مذاکره خواهند بود. 
در شرایط بعد از رفراندوم استقلال اقلیم کردستان، واکنش‌ها را در سطح بین المللی چگونه ارزیابی می‌کنید؟ در این سطح چه چشم‌اندازی را برای کردستان عراق در آینده قائل هستید؟
در پاسخ به این پرسش می‌توان عنوان کرد، هر چند حتی در شرایط قبل از برگزاری همه‌پرسی اظهار مخالفت حتمی‌به‌نظر می‌رسید اما مخالفت‌های بین‌المللی در چند روز اخیر، بسیار وسیع‌تر از سطح قابل انتظار بوده است. این موضوع که نوعی اجماع بین‌المللی در خصوص مخالفت با اقلیم کردستان در روزهای قبل از برگزاری رفراندوم وجود داشت، امری عادی بود اما این روند در شرایط بعد از رفراندوم نیز تداوم پیدا کرد. در مهم‌ترین واکنش، دولت آمریکا در روزهای قبل از رفراندوم رسما مخالفت خود را با آن اعلام کرد و حتی مبدع صدور بیانیه‌ای در شورای امنیت سازمان ملل برای مخالفت با آن بود. در روزهای بعد از رفراندوم نیز در نهایت شاهد بودیم که رکس تیلرسون، وزیر امور خارجه آمریکا موضع رسمی‌خود را در قبال آن اعلام و با صراحت مخالفت خود را با نتیجه رفراندوم اظهار و نتایح آن را فاقد مشروعیت ارزیابی کرد. در واقع، آمریکا به عنوان یکی از متحدین حکومت اقلیم کردستان که دارای روابط تاریخی وسیعی با آنها بوده و به نظر می‌رسید برنامه‌ای برای حمایت از استقلال آنها دارد، نشان داد که به‌طور جدی حداقل در عرصه دیپلماسی و سیاست‌های اعلانی با رفراندوم استقلال اقلیم و تجزیه عراق مخالف است. در سطحی دیگر، حتی کشور فرانسه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متحدان و دوستان کردهای عراق که طی چند دهه گذشته همواره از آنها حمایت جدی داشته، مخالفت خود را در چندین اظهارنظر با تجزیه عراق اعلام و بر حفظ وحدت این کشور حمایت کرد. این موضوع در شرایطی است که فرانسه در زمان ریاست‌جمهوری فرانسوا اولان، رئیس‌جمهور پیشین این کشور به اقلیم کردستان سفر کرد و به اولین عضو دائم شورای امنیت بدل شد که به عنوان بالاترین مقام سیاسی این کشور به اربیل سفر کرده است. با تمام این تفاسیر، با وجود تاکید دولت فرانسه بر احقاق حقوق کردها و در پیش گرفتن برنامه‌ای برای ممکن کردن مذاکره میان اربیل و بغداد، اما حتی فرانسه دوست و متحد کردهای عراق، از برگزاری همه‌پرسی آنها حمایت نکرده است. در سطحی دیگر سازمان ملل متحد و اتحادیه اروپا نیز مواضعی مشابه را اتخاذ کرده‌اند. بر همین مبنا، می‌توان گفت که در شرایط کنونی اجماعی بین‌المللی در مخالفت با خواست کردهای عراق برای ایجاد یک دولت مستقل وجود دارد اما این اجماع بازدارنده نبوده است. یعنی با وجود این اجماع کردهای عراق رفراندوم را برگزار کردند و در شرایط بعد از سوم مهر، همچنان از این مواضع خود کوتاه نیامده‌اند. 
در سطح منطقه‌ای واکنش‌های ایران، ترکیه و کشورهای عربی را نسبت به نتایج رفراندوم استقلال اقلیم کردستان چگونه ارزیابی می‌کنید؟ اقدامات و کنش‌های چند وقت اخیر در سطح منطقه‌ای چه پیامدهایی را برای اقلیم کردستان در پی خواهد داشت؟
در سطح منطقه‌ای نیز براین باور هستم که مقام‌های سیاسی حکومت اقلیم کردستان، مواضع یکدست، منسجم و متحد تهران، آنکارا و بغداد را پیش‌بینی نکرده بودند و اساسا انتظار نداشتند تا این اندازه سرسختانه با خواسته آنان مخالفت شود. در یک ماه اخیر شاهد هستیم که ارتباطات دیپلماتیک و حتی هماهنگی رسانه‌ای در سطحی قابل توجه میان ایران، ترکیه و عراق ایجاد شده است. در این میان، مواضع کشور ترکیه را بیش از هر جناح دیگری می‌توان شدیداللحن و سرسختانه خطاب کرد؛ به‌گونه‌ای که حتی شاهد بودیم که رجب طیب اردوغان بخش بزرگی از سخنرانی خود را در سازمان ملل به موضوع همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان اختصاص داد در جریان نشست‌های دو جانبه با مقام‌های سیاسی دیگر کشورها نیز رئیس‌جمهوری ترکیه تاکید زیادی بر همین موضوع داشت. حتی تا‌کنون اردوغان در حدود بیش از 18 میتینگ و سخنرانی، به‌طور جدی محور گفته‌های خود را بر مخالفت با این همه‌پرسی در کشور عراق معطوف کرده است که اتفاقا اظهاراتی بسیار شدیداللحن و تند بوده است. در واقع، او در مقولاتی متنوع از تهدید نظامی، تهدید به قطع مناسبات اقتصادی، بستن مرزها، قطع صادرات نفت اقلیم کردستان و. . . سخن به میان آورده است. از سوی دیگر، ایران نیز مواضعی جدی را اتخاذ کرده و برای اولین بار بعد از انقلاب، شاهد بودیم که رئیس کل ستاد ارتش ایران به ترکیه سفر کرد. همچنین، ایران همانند ترکیه ارتباطات هوایی و زمینی خود را با اربیل قطع کرده و حتی بر اساس اظهارات سرلشکر باقری، در صورت درخواست دولت عراق، تهران نیز حاضر است تا کنترل مرزهای مشترک میان دو کشور در محدوده مشترک با اقلیم کردستان را به بغداد واگذار کند. در مجموع شاهد هستیم که در کشورمان صدایی واحد میان جامعه روشنفکری، رسانه‌ای با دولت در جدی بودن مخالفت‌ها با رفراندوم استقلال اقلیم کردستان وجود دارد. در مجموع در سطح منطقه‌ای فشارها بر اقلیم کردستان بسیار گسترده بوده و در سطح حداقلی در سیاست‌های اعلانی شاهد هستیم که هیچ‌گونه نرمش و رغبتی برای مذاکره بر سر این موضوع وجود ندارد. علاوه بر این، حتی روند به سمتی پیش رفته که امکان هماهنگی و همکاری نظامی‌بین سه کشور برای اقدام نظامی‌ علیه اقلیم کردستان، غیرممکن به نظر نمی‌رسد. در سطحی دیگر نسبت به سیاست کشورهای عربی می‌توان اظهار کرد که با وجود اظهار مخالفت، موضع آنها همانند ایران و ترکیه نه تنها جدی نبوده است، بلکه حتی می‌توان سکوت آن‌ها را نوعی انفعال معنادار ارزیابی کرد. 
در سطح داخلی شاهد تصمیمات پارلمان عراق و اعمال برخی تحریم‌ها بر اقلیم کردستان هستیم. اقدامات بغداد تا چه اندازه می‌تواندمنجر به عقب‌نشینی و شکست کردها باشد؟
 در سطح داخلی کشور عراق با توجه به تعداد نمایندگان و ترکیب مجلس نمایندگان عراق، شاهد ائتلافی جدید میان شیعیان و ترکمن‌ها هستیم که اکثریت قاطع پارلمان را تشکیل می‌دهند. در نشست‌های اخیر پارلمان عراق، نمایندگان کرد به دلیل آنچه آن را مصوبه‌ها و تصمیمات اقلیم می‌دانند؛ حاضر به شرکت در نشست‌ها نیستند. در این وضعیت، شاهد هستیم که پارلمان عراق و قوه مجریه یعنی هیات دولت، به‌صورت سریع و تدریجی، مصوبه‌هایی را برای تنبیه حکومت اقلیم کردستان تصویب می‌کنند و لوایحی را برای موظف کردن دولت حتی به برخورد نظامی‌با همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان تصویب می‌کنند. در واقع، پارلمان وضعیتی دو قطبی پیدا کرده و به فضایی برای مخالفت اکثریت با خواست کردها عراق تبدیل شده است. در واقع، پارلمان عراق تلاش‌های زیادی را برای مخالفت با حکومت اقلیم کردستان در پیش گرفته که در آن تمامی‌گزینه‌ها اعم از برکناری مقامات، اعمال جرم علیه برگزار‌کنندگان رفراندوم، مسدود کردن مسیر هوایی و حتی گزینه نظامی‌مورد بحث واقع شده است. در این ارتباط بر این باور هستم که پارلمان عراق، تمامی‌ظرفیت‌های خود را به کار گرفته و حتی در مواردی از وظایف قانونی و عملی کردن قانون اساسی کشور عراق نیز تخطی کرده است. این موضوع باعث شده که فضای سیاسی کشور عراق بیش از هر زمان دیگر دو قطبی شود و شکاف‌های اجتماعی و سیاسی در این کشور به‌طور گسترده فعال شوند. تمامی‌این تلاش‌ها یک هدف اصلی دارد و آن این است که کردها نتایج رفراندوم را لغو کنند و از پیگیری مسیر در پیش گرفته شده امتناع کنند. 
کردهای عراق برای برون‌رفت از وضعیت کنونی و مقابله با تحریم‌های اعمال شده چه ابزارها و راهکارهایی را در اختیار دارند؟
 کردهای عراق برای برون‌رفت از وضعیت کنونی ابزارهایی را در اختیار دارند اما قبل از پرداختن به این بحث ضروری است به این مسئله توجه داشته باشیم که مهم‌ترین موضوع در شرایط کنونی اقلیم کردستان، حفظ انسجام و وحدت داخلی است که در صورت عدم وجود این وحدت نظر، آینده‌ای نامعلوم پیش‌روی آنها قرار خواهد گرفت. آنچنان که شاهد بودیم حتی تا روز آخر برگزاری همه پرسی در سوم مهر دو حزب گوران و جماعت اسلامی‌کردستان حاضر نشدند که حمایت خود را از رفراندوم اعلام کنند. اگر در روزهای پسا‌رفراندوم این وضعیت ادامه پیدا کند و بر دامنه مخالفت‌ها افزوده شود؛ قاعدتا انسجام اقلیم کردستان به شدت مخدوش خواهد شد. در شرایطی که حجم وسیعی از فشارهای منطقه‌ای، بین‌المللی و داخلی در عراق بر کردها تحمیل می‌شود، باعث کاهش توان بارزانی و رهبران طرفدار استقلال خواهد شد. از سوی دیگر مسئله مهم این است که هنور برای ما مشخص نیست که از نظر منابع مادی، اقتصادی و غذایی اقلیم کردستان تا چه اندازه آمادگی مقابله با یک تحریم چند ماهه را دارد. آیا آنها می‌توانند از نظر انرژی و غذا در برابر تحریم‌ها مقاومت کنند. در صورتی که این امکانات وجود نداشته باشد، با توجه به وجود طیفی از مخالفان در داخل اقلیم کردستان، می‌تواند باعث بروز شکاف‌ها و حتی نزاع در داخل شود. از سوی دیگر می‌توان به بعد توانمندی کردستان عراق در بُعد نظامی‌توجه داشت. وجود بیش از 200 هزار نیروی پیشمرگ و چندین هزار دیگر نیروهای شبه‌نظامی‌و نیروهای مردمی‌که حاضر به حضور در جبهه‌های نبرد هستند، مهم‌ترین بُعدی است که حکومت اقلیم کردستان بر آن اتکا می‌کنددر این بُعد نیز وضعیت بسیار پیچیده است و سناریوهایی را می‌توان ترسیم کرد. 
با این اوصاف، امکان درگیری نظامی‌میان حکومت مرکزی عراق با حکومت اقلیم کردستان را تا چه اندازه محتمل می‌دانید؟
در ارتباط با این موضوع بر این باور هستم که در شرایط کنونی، اگر حکومت مرکزی عراق به تنهایی بخواهد وارد درگیری با حکومت اقلیم کردستان شود، با وجود دارا بودن از تسلیحات سنگین‌تر نظامی‌و حتی نیروهای هوایی، بسیار دشوار می‌تواند بر کردهای عراق غلبه کند اما اگر حمایت‌های منطقه‌ای از ارتش عراق اتفاق بیفتد، وضعیت کاملا دگرگون خواهد شد. با این وجود، حمایت نظامی‌و مستشاری منطقه‌ای به ارتش عراق، از سوی کشورهای منطقه به هیچ وجه نمی‌تواند منجر به حل مسئله شود و حتی امکان دارد منطقه وارد جنگ و بحرانی بزرگ‌تر شود. بنابراین، باید امیدوار بود که در فضای موجود بیش از آنکه نظامیان اعمال نفوذ کرده و تصمیم‌گیری کنند، این دیپلمات‌ها هستند که باید عرصه را مدیریت کنند تا از وقوع درگیری نظامی‌احتمالی ممانعت به عمل آورند. در مجموع بر این باور هستم که هر گونه وقوع درگیری فارغ از اینکه منجر به شکست یا پیروزی اقلیم کردستان شود، موجبات ایجاد بحرانی بزرگ برای منطقه خواهد بود. 
در سوی دیگر، باید به بیانیه وزارت امور خارجه آمریکا نیز توجه داشته باشیم. از یک سو بر نامشروع بودن رفراندوم و نتایج آن تاکید کرده و از سوی دیگر، تمامی‌نیروها را از هر گونه ورود به درگیری نظامی‌بر حذر داشته است. این به معنای وضعیت پارادوکسیکالی است که از یکسو کردها بیش از همیشه احساس تنهایی می‌کنند اما می‌دانند که اراده بین‌الملل در راستای عدم بروز جنگ نظامی‌در عراق است. با تمام این اوصاف، بر این باور هستم که امکان درگیری نظامی‌گسترده میان حکومت مرکزی عراق و حکومت اقلیم کردستان، حداقل در کوتاه مدت وجود ندارد اما امکان درگیری‌های محدود در برخی از مناطق مورد منازعه که ترکیب جمعیتی نامتجانس دارند، وجود دارد. با این وجود، درگیری نظامی‌به شکل عمومی‌به ضرر تمامی‌نیروهای درگیر خواهد انجامید و احتمالا با دستاورد همراه نخواهد شد. 
در مقام واپسین پرسش، محتمل‌ترین سناریوی پیش‌روی اقلیم کردستان بعد از برگزاری رفراندوم را چگونه پیش‌بینی می‌کنید؟
به نظر می‌رسد با توجه به فشارهای بین‌المللی و فشارهای سرسختانه منطقه‌ای و مخافلت‌های سرسختانه حکومت مرکزی عراق، اعم از پارلمان، قوه مجریه و قوه مقننه از یک سو و اصرار حکومت اقلیم کردستان بر مواضع خود از سوی دیگر، امکان آغاز گفتگو میان طرفین بسیار محتمل خواهد بود. آن‌چنان که بارزانی بارها اعلام کرده حاضر به انجام گفتگو با بغداد هستند اما این گفتگوها باید بر این اساس باشد که چگونه از هم جدا شوند. در شرایط کنونی، به نظر می‌رسد امکان قبول این شرایط از سوی بغداد بسیار نامحتمل است اما اگر این امر یعنی گفتگوی بغداد با اربیل نیز اتفاق نیفتد، امکان اعلام استقلال به صورت یکجانبه وجود دارد. با وجود این، در صورتی که گفتگو میان دو طرف آغاز شود و قدرت‌های بین‌المللی و سازمان ملل وارد عرصه شوند به نظر می‌رسد که وضعیت به سمت یک عراق یکپارچه نامتحد یا یک اقلیم کردستان کنفدرال پیش خواهد رفت. 

کلمات کلیدی
shareاشتراک گذاری

نظرات شما