در جستجوی مفهوم گمشده حقیقت

گفتگویی با شهرام اسدی، کارگردان فیلم «روز واقعه»

در جستجوی مفهوم گمشده حقیقت

10 مهر 1396 16:20

در تاریخ سینمای ایران کم هستند آثاری که به مفاهیم و رویدادهای تاریخی نظر داشته باشد و بتوانند برداشتی صادقانه و در عین حال سینمایی از تاریخ را ارائه کنند. در این زمینه معمولا تجربیاتی که تاکنون روی پرده رفته است؛

گروه فرهنگ و هنر ــ در تاریخ سینمای ایران کم هستند آثاری که به مفاهیم و رویدادهای تاریخی نظر داشته باشد و بتوانند برداشتی صادقانه و در عین حال سینمایی از تاریخ را ارائه کنند. در این زمینه معمولا تجربیاتی که تاکنون روی پرده رفته است؛ یا به وادی شعارزدگی افتاده یا به لحاظ فرم و ساخت، در نهایت اثری پیش‌پاافتاده از کار درآمده است. سال‌ها پیش وقتی مصطفی عقاد اثر ماندگار خود را درباره پیامبر اسلام ساخت، نشان داد که آن زمان که تکنیک و خلاقیت هنری در کنار تعهد قراربگیرد، در نهایت اثری ماندگار و جاودان خلق خواهد شد. این فیلم همواره به عنوان یک الگو برای فیلمسازان ایرانی مطرح بوده است و بسیاری سعی کرده‌اند از یکی از شخصیت‌های تاریخی یا مذهبی ایران، اثری همچون «پیام» را بسازند. 
* آیا کسی هست که مرا یاری کند؟
با مروری بر آثاری که در این سال‌ها در این زمینه ساخته شده، اثری وجود دارد که می‌توان آن را به لحاظ استانداردهای فرم و محتوا، اثری قابل‌تامل دانست؛ فیلم سینمایی «روز واقعه» که سناریوی آن را استاد بهرام بیضایی نوشت و شهرام اسدی، فیلمساز خلاق و خوش‌فکر سینمای ایران آن را کارگردانی کرد. «روز واقعه» حکایت جوانی نصرانی است به نام عبدالله که به تازگی مسلمان شده و دلیل اسلام آوردن وی، عشقی است که در دل نسبت به راحله، دختری مسلمان پیدا کرده و از سر دلدادگی به آیین مسلمانی درآمده است تا پدر راحله با ازدواج او و دخترش موافقت کند. عبدالله پس از 37 بار خواستگاری از راحله در نهایت موافقت پدر راحله را گرفته، هرچند که برادران راحله از اینکه او تازه‌مسلمان است، وصلت با او را مایه سرافکندگی می‌دانند. به هر حال در میانه راهی که داماد رهسپار خانه عروس است، پیکی خبر از حسین (ع) می‌آورد و در ضمن خبر می‌دهد که کوفیان سر مسلم بن عقیل را زده‌اند. از آنجا که امام حسین(ع) مقتدای راحله بوده، عبدالله نیز از این طریق با امام آشنایی پیدا می‌کند. پس از رد و بدل کردن هدایا و برپایی مراسم، عبدالله ندایی غیبی می‌شنود که می‌گوید؛ آیا کسی هست که مرا یاری کند؟
عبدالله در پی شنیدن این ندا رهسپار می‌شود و پس از وقایع و رویدادهایی بسیار درمی‌یابد که چندان راهی تا رسیدن به امام باقی نمانده است. اسب عبدالله از پای درمی‌آید و پیاده راهی می‌شود. در نهایت و پس از فراز‌ونشیبب‌های بسیار او به کربلا می‌رسد؛ اما اکنون زمانی است که دشمنان بر امام ظفر یافته‌اند و مشغول جمع کردن غنایم و انتقال اسیران هستند. عبدالله سرهای بریده شهدا، خورشید به خون نشسته و آتش زدن خیمه‌ها و دو خورشید را در آسمان را می‌بیند… از زیر سنگ‌های بیابان خون می‌جوشد. عبدالله با خبر آنچه دیده است به شهری که راحله در آن است، بازمی‌گردد و می‌گوید: او به بالاترین جایی رسید که تاکنون بشری رسیده است. 
* نگاهی متفاوت به واقعه عاشورا
تصویر غنایی و تاثیرگذاری که بیضایی از درون این واقعه تاریخی بیرون کشیده، به عمق دل و جان هر مخاطب راه می‌یابد و آنکه به این قیام معتقد است خود را همراه و همیار عبدالله می‌داند. بهرام بیضایی در اغلب آثارش نگاهی حماسی و اسطوره‌ای دارد و نگاهی عمیق به تاریخ و انسان دارد. در آثار بیضایی از زور بازو و قلدری و گردن‌کشی خبری نیست، بلکه آنچه بیشتر از هر چیز نمایان است، نیروی تفکر است. در «روز واقعه» آنچه مسلم است، شعور عبدالله است که وی را از حجله دامادی به حجله‌ عاشقی می‌کشاند و این همان جنگی است که بیضایی بین شعور و شعار برپا می‌دارد. او به خوبی می‌داند که چه قافیه‌ای را برای کدام بیت بیاورد و می‌داند که حماسه عاشورا اگر از حوزه شعار بیرون برود و به شعور برسد، بر هر جان و اندیشه‌ای خواهد نشست. آنچه بیضایی در این واقعه بیش از هر چیز به آن توجه داشته و برایش مهم بوده، مفهوم «حقیقت» است. او همچون کارنامه درخشانش و همان‌گونه که به هر مضمونی، نگاهی متفاوت داشته است، عاشورا را نیز از وجهی دیگر می‌نگرد و نمی‌خواهد فقط به مرثیه و سوگواری بپردازد. سناریوی بیضایی بیش از آنکه اشک انگیزد، خالق اندیشه می‌شود. 
در کنار زیبایی‌های متن، کارگردانی خلاقانه و دقیق شهرام اسدی نقش مهمی‌در گیرایی این فیلم بر مخاطب ایفا کرده و در نهایت این فیلم را به یکی از متفاوت‌ترین آثار سینمایی که به واقعه عاشورا می‌پردازد، بدل کرده است. اسدی کارگردانی است که همواره از دیده شدن و شهرت ابا دارد و همواره سعی کرده به دور از هیاهو و حواشی فقط به کار خویش بپردازد. چندی پیش فرصتی فراهم آمد تا به گفتگو با او بنشینیم؛ گفت‌وشنیدی که در ادامه از نظرتان می‌گذرد. 
* با هر نظر و از هر منظری، می‌توان «روز واقعه» را یکی از بهترین آثار سینمایی در مورد عاشورا دانست که در میان آثاری از این دست یکسره در جای و جایگاهی متفاوت ایستاده است. از سوی دیگر به‌رغم گذشت این سال‌ها، این فیلم همچنان تازه و از یادنرفتنی است. به‌عنوان سوال نخست، شما دلیل این ماندگاری را چه می‌دانید؟
واقعا اگر از دید هنردوستان این اثر هنوز تازه و ماندگار است، باعث خوشحالی من است. به‌رغم اینکه مدت‌ها از ساخت این فیلم می‌گذرد، ولی به‌خوبی به‌یاد دارم که حدود بیست و اندی سال پیش دست به دست همکارانم دادم و این فیلم را با همیاری هم ساختیم. درباره این فیلم و نحوه کار هم بارها صحبت کرده‌ام و به‌ویژه در آن سال‌ها در قالب مصاحبه‌های مختلف بسیاری مطالب گفته شده است. با این حال در مورد پیش‌تولید کار، صحبت‌ها بسیار فراوان است و مجال اندک، اما اگر بخواهم در این فرصت در مورد «روز واقعه» به موضوعی اشاره کنم که کمتر به آن پرداخته و توجه شده است، جنس بازی‌ بازیگران «روز واقعه» است؛ حتی اکنون که دوباره فیلم را تماشا می‌کنیم یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن بازی خوب بازیگران است و به‌نظر من برای نخستین‌بار بود که با آن کیفیت اجرا می‌شد. 
تا قبل از این فیلم، بازی‌ها به‌خصوص در آثاری از این دست، یک جنس هارون‌الرشیدی داشتند. این سبک بازی را دوستداران سینما و تئاتر به‌خوبی می‌شناسند، تئاترهایی که در گذشته در لاله‌زار اجرا می‌شد و همین‌طور آثار تاریخی را اگر به یاد بیاورید، همگی سبکی داشتند که من به آن هارون‌الرشیدی می‌گویم؛ در واقع نوعی بازی که همگان می‌پنداشتند متون تاریخی و اسطوره‌ای را باید بدان شکل روی صحنه بازی کرد. بعدها همین شیوه به آثار تلویزیونی و سینمایی نیز راه یافت و آن استایل و شیوه بازیگری معمول شد و ادامه یافت. می‌توان بگویم بازیگران «روز واقعه» ابدا بر اساس این شیوه عمل نکردند و شاید همین متد عاملی در ارتباط نزدیک مخاطب با فیلم شد. اتفاقی که در «روز واقعه» رخ داد و شاید بیننده عادی که تخصصی در مورد سبک‌های بازیگری ندارد، متوجه آن نشده باشد، متفاوت بودن بازی‌ها بود. 
* در واقع شما یکی از عوامل متفاوت بودن این فیلم را در سبک بازی‌ بازیگران آن می‌دانید؟
بله. معتقدم بخش زیادی از تاثیرگذاری این فیلم، به شیوه بازیگری برمی‌گردد که در نهایت کاری نو در دوره خودش صورت داد، در کنار عوامل مهم دیگری مثل سناریوی درخشان آقای بیضایی، موسیقی خوب مجید انتظامی ‌و فیلمبرداری موثر مرحوم مازیار پرتو که قاب‌های خوبی را ثبت کرد. امروز که به فیلم نگاه می‌کنم می‌بینم همه‌چیز در حد کمال بود. هرچند که صاحب اثر، صاحب همین روزهای عزیز است و سرآمد همه این عناصر قرار می‌گیرد و همان خواسته و گرایش عمقی و درونی را در بیننده ایجاد کرده است. واقعا فکر می‌کنم آن موقع شرایط به‌گونه دیگری بود، آن روزها مانند امروز، سینما آغشته به پول و سرمایه و مسائل مالی نبود. در «روز واقعه» همه عوامل در کنار هم با دل و ایمان و عشق کار می‌کردند و اصلا کسی به فکر پول نبود. همه ما به نوعی عاشق بودیم و تردیدی ندارم که این عشق در فیلم هم دیده می‌شود و به مخاطب هم انتقال می‌یابد. 
* «روز واقعه» در قیاس با آثار سینمایی که به این مضمون پرداخته است، واقعا اثری متفاوت از کار درآمده است و از نمونه‌های شعاری و کلیشه‌ای فاصله بسیاری دارد. چه تمهیدی به‌کار بردید که فیلم به‌هیچ وجه در دام شعار نیفتاده است؟ 
حقیقتا ما کار خاصی انجام ندادیم. من در 34 سالگی این فیلم را ساختم و همگی ما به اندازه تجربه و تبحری که داشتیم و نداشتیم، تمام سعی‌مان را کردیم. واقعا محصول یک فرد و یک رفتار نبود، مجموع عوامل سبب شد که فیلم به خوبی پرداخته شود، مانند نوازندگان هماهنگ یک ارکستر. در یک ارکستر، این هماهنگی، همراهی و تبحر همه نوازندگان است که در نهایت به خلق یک آهنگ تاثیرگذار منجر می‌شود. 

کلمات کلیدی
shareاشتراک گذاری

نظرات شما