ایران مراقب چرخش مواضع ترکیه در قبال همه‌پرسی باشد

راهبرد مناسب ایران نسبت به برگزاری همه‌پرسی کردستان عراق در گفتگوی «روزان» با دکتر علی بیگدلی

ایران مراقب چرخش مواضع ترکیه در قبال همه‌پرسی باشد

3 مهر 1396 14:12

امروز با وجود مخالفت‌های گسترده در سطح منطقه‌ای و جهانی و پس از چند ماه نفسگیر از مذاکره پیرامون برگزاری همه‌پرسی کردستان عراق، در نهایت مردم به پای صندوق‌های رای رفتند.

آرمان سلیمی: امروز با وجود مخالفت‌های گسترده در سطح منطقه‌ای و جهانی و پس از چند ماه نفسگیر از مذاکره پیرامون برگزاری همه‌پرسی کردستان عراق، در نهایت مردم به پای صندوق‌های رای رفتند. اگر در ماه‌ها و روزهای قبل، بحث بر سر تعویق و لغو همه‌پرسی بود؛ اکنون مسئله این است که با اقلیم کردستان بعد از برگزاری همه‌پرسی چه باید کرد؟ در واقع، برای تمامی ‌بازیگران منطقه‌ای و حتی بین‌المللی این مسئله طرح شده، اکنون که با وجود مخالفت‌های آنان همه‌پرسی برگزار شد، باید چه مواضعی را اتخاذ کنند؟ در این میان بیش از سایر کشورها آنچه برای جامعه سیاسی ایرانی اهمیت دارد در ارتباط با مواضع تهران و کنش‌های آتی کشورمان در برابر این رخداد است. اینکه کشورمان باید به این موضوع یعنی برگزاری همه‌پرسی چه واکنشی نشان دهد و چه اقداماتی را در پیش بگیرد، بدون تردید پرسشی است که در ذهن تمامی ‌ایرانیان در فردای پسارفراندوم، یعنی در چهارم مهر، مطرح می‌شود. در همین راستا، «روزان» در گفتگو با دکتر علی بیگدلی، استاد دانشگاه و کارشناس ارشد مسائل بین‌المللی، راهبرد مناسب ایران نسبت به برگزاری همه‌پرسی کردستان عراق را مورد بحث و بررسی قرار داده است. بیگدلی در گفته‌های خود بر این باور است که موضع همه‌پرسی در اقلیم کردستان به شدت امری نامناسب و نادرست است که می‌تواند تاثیرات منفی بر منطقه و کشور عراق بر جای بگذارد؛ اما در واکنش به همه‌پرسی کردستان عراق، در صورت وقوع بحران نظامی ‌ایران نباید خود را درگیر بحران کند. همچنین، از نظر بیگدلی بسیار ضروری است که نسبت به کنش‌های کشور ترکیه نسبت به همه پرسی تامل بیشتری داشته باشیم؛ زیرا اساسا نمی‌توان به مواضع این کشور اعتماد کرد، در نتیجه باید ایران به هیچ عنوان پیش از ترکیه مخالفت یا اقدامی‌جدی انجام ندهد. 
انجام همه‌پرسی در کردستان عراق، در مقطع کنونی و در شرایط پربحران خاورمیانه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
در این زمینه دو نگاه را می‌توان طرح کرد؛ یک نگاه بر این باور است که اگر نگاهی عقلانی و منطقی به وضعیت خاورمیانه در شرایط کنونی داشته باشیم، به طور حتم برگزاری همه‌پرسی در شرایط کنونی، به هیچ عنوان صحیح نبوده و وضعیت خاورمیانه پذیرای چنین رخدادی نیست. از سوی دیگر، این نگاه مطرح است که مسعود بارزانی از وضعیت فعلی خاورمیانه سوء‌استفاده کرده و دست به چنین اقدامی‌زده که اقدامی ‌بسیار خطرناک است. این اقدام ممکن است منجر به وقوع درگیری نظامی ‌شود. علاوه بر این، کشورهایی همانند ترکیه، ایران و سوریه به‌طور مستقیم درگیر این موضوع هستند و اساسا در تضاد با قانون اساسی عراقی بوده که خود بارزانی و دیگر کردها در تدوین آن نقش داشته‌اند. باید به این نکته هم توجه داشته باشیم که غالب دلایل بارزانی مختص شهروندان اقلیم کردستان است. 
در سطحی دیگر می‌توان به رویکرد دولت ایالات متحده آمریکا نسبت به موضوع برگزاری همه‌پرسی اشاره کرد. جیمز ماتیس، وزیر دفاع و بسیاری دیگر از مقام‌های سیاسی این کشور، طی مدت اخیر بارها از بارزانی درخواست کرده‌اند که همه‌پرسی را به تعویق بیندازد. این رویکرد بدین معناست که آنها با اصل موضوع مشکل ندارند و فقط شرایط را مساعد ارزیابی نمی‌کنند. بنابراین ما (ایران) باید خلاف این موضع را اتخاذ کنیم؛ یعنی با اصل موضوع مخالفت کنیم نه تعویق آن. در مجموع بر این باور هستم که برگزاری همه‌پرسی فردا کار بیهوده‌ای بوده و در نتیجه آن مشکلات زیادی برای اقلیم کردستان ایجاد خواهد شد. همچنین، نمی‌توان واکنش‌ها و پیامدهای برگزاری این همه‌پرسی را پیش‌بینی کرد؛ اما آنچه مسلم به‌نظر می‌رسد، این است که کشورهای ایران و ترکیه بیش از همه با این موضوع درگیر خواهند شد و آن‌هم به دلیل حضور جمعیتی از کردها در این کشورهاست. در مجموع، ما باید به شدت در برابر تاثیرات این همه‌پرسی مقاومت کنیم و از وقوع تجزیه‌های دیگر در منطقه ممانعت به عمل آوریم. 
سناریوهای پیش‌روی بعد از برگزاری این همه‌پرسی را در کردستان عراق چگونه ارزیابی می‌کنید؟ 
واقعیت این است که کردهای عراق در سال 2005 اقدام مشابهی را انجام دادند؛ اما نه با شدت فعلی و تبلیغاتی رسانه‌ای کنونی. متاسفانه در اقلیم کردستان در جریان تجمعاتی که برای حمایت از همه‌پرسی تشکیل می‌شد، به شکل آشکار پرچم رژیم صهیونیستی برافراشته شد که این موضوع مایه شرمساری است. هر چند مناسبات میان اسرائیلی‌ها با کردهای عراق سابقه طولانی دارد و برای نمونه پزشک ملامصطفی بارزانی، پدر مسعود بارزانی اسرائیل بود و در دهه‌های اخیر به‌طور حتم اسرائیلی‌ها از کردهای عراق همچنان حمایت کرده‌اند. در حقیقت رژیم صهیونیستی به شدت در پی آن است که وضعیت تنش‌ها را در خاورمیانه تشدید کند و هویت‌های مختلف با هم درگیر شوند. در مجموع می‌توان گفت همه‌پرسی در اقلیم کردستان انجام خواهد شد و به‌طور حتم هم با رای مثبت همراه خواهد بود. اینکه در شرایط پس از رفراندوم واکنش‌ کشورهای منطقه به آن چه خواهد بود، هنوز نمایان نیست. 
رهبران حکومت اقلیم کردستان دائما بر این موضوع تاکید دارند که موضوع کاملا داخلی است و ارتباطی به کشورهای ایران و ترکیه ندارد؛ اما واقعیت آن است که این رویکرد کاملا اشتباه و بی‌منطق است. استدلال آنها این است که تنها حکومت مرکزی عراق می‌تواند اعلام موضع کرده یا تصمیماتی را اتخاذ کند. واقعیت آن است اگر هر رویدادی موجب ایجاد ناامنی در نوارهای مرزی کشورمان شود و تهدیدی برای امنیت ملی ایران قلمداد شود، می‌توانیم از تمامی‌گزینه‌ها بهره بگیریم. این یک اصل بین‌المللی بوده و در چارچوب حقوق بین‌الملل نیز کاملا پذیرفته شده است. علاوه بر این، موضوع دیگری که مسعود بارزانی مطرح کرده، این است که دولت مرکزی عراق به شدت تحت نفوذ و تاثیر ایران است و آمریکا نیز نمی‌تواند هیچ‌گونه تاثیرگذاری داشته باشد؛ در نتیجه ما به بغداد هیچ امیدی نداریم و ناچار به اتخاذ تصمیم برگزاری همه‌پرسی شدیم. اما واقعیت آن است که در صورت منجر شدن اقدام کردها به درگیری نظامی ‌پس از سوم مهر، عواقب خطرناکی پیش‌روی کشور عراق و منطقه قرار خواهد گرفت. 
در این میان چه سناریوهایی احتمال وقوع دارند؟
در ابتدا باید در مورد این موضوع بحث کنیم که امکان حمله نظامی ‌از سوی کشورهای منطقه و به ویژه ایران اتفاق نخواهد افتاد. در این زمینه، علی شمخانی، رئیس شورای عالی امنیت ملی کشورمان اظهار کرده که مرزها را خواهیم بست و مناسبات اقتصادی و تجاری خود را با اربیل قطع خواهیم کرد. به عبارتی به‌طور رسمی ‌ارتباط هموطنان کردمان در داخل ایران با اقلیم کردستان قطع خواهد شد. به‌طور حتم، قطع مناسبات و بسته شدن مرزها قطع ارتباط میان کردهای اقلیم با کردهای کشورمان را به همراه دارد. با وجود این، باید به این مسئله توجه داشته باشیم که تهران با اقلیم حدود 5 میلیارد دلار مبادله اقتصادی و ترکیه حدود 12 میلیارد دلار مبادله اقتصادی سالانه دارد و حتی ترکیه محل مسیر فروش نفت اقلیم کردستان و عرضه آن به بازارهای جهانی است. این مسئله نشان می‌دهد که در درجه اول اقدام نظامی ‌اتفاق نخواهد افتاد. همچنین، شایان ذکر است که ترکیه بیش از ما در نتیجه همه‌پرسی کردستان عراق، تهدید شده و در این شرایط، پیشنهاد و تاکید من به سیاستمداران و استراتژیست‌های کشورمان این است که به هیچ عنوان، پیش از ترکیه هیچ اقدامی ‌انجام ندهند. ترکیه در اقلیم، منافع و تعداد کردهای بیشتری دارد و مناسبات‌شان با اقلیم کردستان بسیار گسترده است. لذا باید توجه داشته باشیم که قبل از ترکیه هیچ‌گونه اقدام خشونت‌آمیزی را انجام ندهیم. 
تا چه اندازه نیات و کنش‌های ترکیه را واقعی می‌دانید؟ اردوغان نشان داده که در مواضع خود به کرات تغییرها و چرخش‌های بزرگی داشته است. در این شرایط تا چه اندازه می‌توانیم امیدوار باشیم که مواضع ترکیه ثابت بماند؟
این یک حقیقت است که رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، دچار نوعی عدم تمرکز در تصمیم‌گیری‌های خود است. در حوزه سیاست داخلی و سیاست خارجی بارها این موضوع اثبات شده است. علاوه بر این، نوعی از هم گسیختگی در تصمیمات او کاملا مشهود است. بر همین اساس هم بر این باور هستم که نباید با طناب ترکیه ته چاه برویم. باید با دقت اظهارات، تصمیمات و کنش‌های عینی این کشور را در نظر بگیریم. در واقع، اگر قبل از ترکیه دست به اقدامی ‌جدی بزنیم، این امکان وجود دارد که ترک‌ها میدان را خالی کنند و این برای ما بسیار سنگین تمام خواهد شد. اکنون نمی‌توان بیش از اظهاراتی که اردوغان به زبان آورده، پیش‌بینی دقیقی از کنش‌های آتی ترکیه داشت. در مجموع، مجددا باید تاکید کرد که ترکیه نسبت به کشورمان منافع بسیار بیشتری دارد و نباید ایران در اتخاذ تصمیم‌ها پیش‌قدم شود. 
تا چه اندازه به نیات کشورهای غربی و حتی کشورهای عضو شورای امنیت که مخالفت خود را با همه‌پرسی اقلیم کردستان اعلام کرده‌اند، می‌توان اعتماد کرد و اراده آنها را واقعی دانست؟
آمریکایی‌ها قبل از آنکه نگران اقلیم کردستان و کشور عراق باشند، نگران گسترش حوزه نفوذ روسیه و ایران در منطقه هستند. بنابراین، اگر مسئله کردستان در شرایط کنونی اتفاق بیفتد؛ کاملا در راستای منافع روسیه خواهد بود. در واقع، روس‌ها نفوذ خود را در منطقه افزایش خواهند داد. روس‌ها در شرایط بحرانی بیشتر می‌توانند مانور دهند و منافع بیشتری را کسب کنند. اگر نگاهی به تحولات سوریه داشته باشیم، شاهد هستیم که مسکو پایگاه‌های نظامی ‌خود را در این کشور ترمیم کرده و بر نفوذ خود در شرایط بحران افزوده است. حتی می‌توان گفت که روس‌ها به نوعی سوریه را برای اعمال فشار بر آمریکا جهت برداشتن تحریم‌ها به گروگان گرفته‌اند. بنابراین، در شرایط کنونی آمریکا به شدت نگران وضعیت سوریه، نفوذ ایران و قدرت‌گیری روسیه در منطقه است. شاید ایران بتواند از این فضا بهره بگیرد؛ اما به دلیل مناسبات حسنه‌ای که با بغداد داریم، مسلما در بلندمدت به زیان ما تمام خواهد شد. در مجموع، واشنگتن قصد ندارد منطقه خارومیانه بیش از آنچه اکنون هست، دچار بحران شود. 
در آینده وضعیت چگونه است؟ آیا در شرایط بعد از همه‌پرسی امکان تغییر مواضع آمریکا وجود دارد؟ 
اساسا نمی‌توان راهبرد آمریکا را مخالف همه‌پرسی کردستان عراق دانست. واشنگتن کاملا موافق ایجاد چنین منطقه مستقلی در منطقه است که هم در کنار روسیه و ایران باشد و هم محلی باشد برای اشراف آمریکا بر شمال سوریه؛ اما اکنون شرایط منطقه مناسب نیست که بخواهد با این اقدام کردهای عراق موافقت کند. 
اگر بار دیگر بحث را بر کشورمان متمرکز کنیم، راهبرد ایران را در چند ماه کنونی نسبت به همه‌پرسی اقلیم کردستان چگونه ارزیابی می‌کنید؟
به اندازه‌ای که ما نگران خاک و دولت عراق هستیم، بابت ایجاد دولت مستقل کردستان در شمال عراق نگران نیستیم. در مجموع، راهبرد کشورمان را می‌توان بسیار هوشمندانه و مناسب ارزیابی کرد؛ زیرا ما رفتار ملایمی ‌را در پیش گرفته‌ایم و خط‌ونشانی نکشیده‌ایم که قابل برگشت نباشد. واقعیت آن است که ما بیشتر نگران دولت عراق هستیم. به‌هرحال نخست‌وزیر شیعه است و جمعیت شیعیان قدرت مانور گسترده‌ای را برای نفوذ در منطقه به ما بخشیده که این ممکن است به هم بریزد و با ما مواجه شود؛ بدین معنی که اگر حکومت مرکزی عراق با حکومت اقلیم کردستان وارد درگیری نظامی ‌شود، به هیچ عنوان در راستای منافع ایران نیست. در واقع، بحث اقلیم به هیچ عنوان مطرح نیست، بلکه مسئله واکنش‌های احتمالی حکومت مرکزی عراق است. در واقع، اگر بین اربیل و بغداد درگیری شود، ایران بسیاری از منافع خود را در عراق از دست خواهد داد و فضا برای حضور و اعمال نفوذ آمریکا در منطقه مهیا خواهد شد. 
در فردای پسارفراندوم، یعنی بعد از برگزاری همه‌پرسی امروز در کردستان عراق، تا چه اندازه این امکان وجود دارد که رژیم صهیونیستی به عنوان تنها حامی ‌همه‌پرسی کردها، در صورت وقوع درگیری میان کردها با حکومت مرکزی عراق، به‌طور مستقیم وارد ماجرا شود و از کردها حمایت کند؟
اگر هر گونه برخورد نظامی ‌در منطقه رخ بدهد و پای یک قدرت خارجی در آن باز شود، به طور حتم دامن‌گیر ایران نیز خواهد شد. بر همین اساس، اعتقادم بر این است که تا آنجا که ممکن است، باید از ورود به بحران محتمل ممانعت کنیم. به‌طور حتم ورود رژیم صهوینیستی به درگیری احتمالی میان اربیل و بغداد قطعی بوده و اگر آمریکا نیز وارد معادله شود، در این شرایط حتما بحران دامن‌گیر ما نیز خواهد شد. 
برخی گزارش‌ها و شائبه‌ها پیرامون این موضوع مطرح شده که نیروهای نظامی ‌آمریکایی در اقلیم کردستان مستقر شده و برای پیشگیری از وقوع درگیری میان کردها با حشد الشعبی در آماده باش هستند. در صورت صحت این موضوعات، وضعیت را چگونه برای کشورمان بازخوانی می‌کنید؟
در صورتی که این شائبه‌ها واقعیت داشته باشد، بحران و بروز درگیری بسیار پیچیده‌تر خواهد شد. در حقیقت باید به این موضوع توجه داشته باشیم که تحت هیچ شرایطی، نباید ما سرنوشت کشور خود را با سرنوشت یک کشور دیگر گره بزنیم؛ اگر چه وقوع برخی تحولات برای ما دردناک و زیان‌آور باشد؛ اما یک محاسبه منطقی نشان می‌دهد که نباید پای خود را به میانه جنگی بکشانیم که به هیچ عنوان در راستای منافع کشورمان نیست . 

کلمات کلیدی
shareاشتراک گذاری

نظرات شما