روند کنونی و چشم‌انداز پیش‌روی میان ایران و روسیه در گفتگو با کارشناسان

روس‌ها متحدی قابل اعتماد برای ایران نیستند

2 مرداد 1396 16:13

متعاقب توافق ترامپ و پوتین در نشست اخیر گروه 20 در شهر هامبورگ آلمان، بر سر آتش بس در منطقه جنوب غرب سوریه، گمانه‌زنی‌های زیادی پیرامون این مسئله که احتمال دور زدن ایران از سوی مسکو وجود دارد، پیش آمده است. در ارتباط با بحث سه رویکرد در میان تحلیلگران طرح شد. گروه اول بر این باور بودند که روس‌ها همچنان به تعهدات خود نسبت به ایران در بحران سوریه وفادار هستند و هیچ تغییر محسوسی در رفتار آنها نسبت به تهران اتفاق نخواهد افتاد. استدلال این گروه بر این مبناست که گستره اختلافات میان آمریکا و روسیه به‌اندازه‌ای است که امکان توافق ملموس میان آنها وجود ندارد.

آرمان سلیمی: متعاقب توافق ترامپ و پوتین در نشست اخیر گروه 20 در شهر هامبورگ آلمان، بر سر آتش بس در منطقه جنوب غرب سوریه، گمانه‌زنی‌های زیادی پیرامون این مسئله که احتمال دور زدن ایران از سوی مسکو وجود دارد، پیش آمده است. در ارتباط با بحث سه رویکرد در میان تحلیلگران طرح شد. گروه اول بر این باور بودند که روس‌ها همچنان به تعهدات خود نسبت به ایران در بحران سوریه وفادار هستند و هیچ تغییر محسوسی در رفتار آنها نسبت به تهران اتفاق نخواهد افتاد. استدلال این گروه بر این مبناست که گستره اختلافات میان آمریکا و روسیه به‌اندازه‌ای است که امکان توافق ملموس میان آنها وجود ندارد.
در مقابل این گروه، رویکرد دومی نیز مطرح شد که بر این بارو بودند ایران باید در مناسبات خود با روس‌ها تجدیدنظر کند و به طور حتم‌ پوتین برای تامین منافع خود و همکاری با ترامپ، به تهران پشت خواهد کرد. علاوه بر این، دسته سومی نیز از رویکردها وجود دارد که در پیش گرفتن رویکرد نزدیکی هوشمندانه را طرح می‌کنند و بر این باور هستندکه باید استراتژیست‌های نظام در پی ارائه آلترناتیو برای خیانت و بدعهدی روس‌ها باشند. حال با وجود طرح این رویکردها «روزان» برای پی‌گیری دقیق‌تر چشم‌انداز روابط میان ایران روسیه تحلیل‌ها و نظرات دکتر علی بیگدلی، کارشناس مسائل بین‌المللی و احسان تقوایی، کارشناس مسائل روسیه و قفقار را جویا شده است. 
علی‌بیگدلی:
پوتین در پی جلب اعتماد ترامپ و کاهش تنش‌های مسکو با ترامپ است

علی بیگدلی در ارتباط با نتایج و تاثیرات دیدار ترامپ و پوتین در حاشیه نشست اخیر گروه 20 در کشور آلمان بر سیاست خارجی روسیه بر این باور است که طی دهه‌های گذشته آمریکا و روسیه نشان داده‌اند که به هیچ عنوان دوستان خوبی برای یکدیگر نبوده‌اند و هیچ‌گاه نتوانسته‌اند توافق یا همکاری چشم‌گیری را با یکدیگر داشته باشند. در واقع، از سپتامبر 2015 که روس‌ها به‌طور مستقیم وارد بحران سوریه شدند و بعد از زمان کوتاهی توانستند دست بالایی را در معادلات داشته باشند؛ از این کشور به نوعی به‌عنوان گروگان در برابر مسائل خود با غرب در موضوع شرق اوکراین و شبه‌جزیره کریمه بهره‌گرفتند تا از این طریق بتوانند تحریم‌های غرب را که در نتیجه این مسئله اوکراین به وجود آمده بود، لغو کنند. علاوه بر این، باید به این موضوع توجه داشت که بحث دخالت روسیه در انتخابات آمریکا به شکلی جدی به مسئله‌ای برای ترامپ و روابط مسکو با واشنگتن تبدیل شده بود و در نشست گروه 20 هم پوتین و هم ترامپ نمی‌خواستند که بحران میان دو کشور بیش از این تشدید شود. از این رو، در اولین گام روسای جمهور دو کشور برای نشان دادن حسن نیت خود به یکدیگر توافق بر سر آتش بس در جنوب غرب سوریه را در پیش گرفتند. در آینده نیز این  امکان وجود دارد که در نتیجه توافق دو کشور این مناطق بیشتر شود و در نتیجه آن فشارها بر روی حکومت مرکزی سوریه و ایران در بحران سوریه بیشتر شود. در حقیقت آتش‌بس قدمی بود که روس‌ها و پوتین در مسیر نزدیکی به ترامپ و آمریکا برداشتند تا مقداری از تنش میان دو کشور کاهش پیدا کند. در آینده نیز اگر این مناطق بیشتر شود، به‌طور حتم می‌توان از افزایش همکاری‌های میان دو کشور نه تنها در سوریه، بلکه در بسیاری دیگر از مسائل بین‌المللی سخن به‌میان آورد.
از طرف دیگر باید به سفر ترامپ به شهر ریاض اشاره کرد. عربستانی‌ها که امتیازات بسیار سخاوتمندانه‌ای را به آمریکا دادند در حالت حداقلی دو تضمین مهم را از ترامپ گرفتند. یکی از سقوط بشار اسد و دیگری پیشگیری از نفوذ ایران در منطقه است. در عمل نیز شاهد هستیم که اظهارنظرهایی که ترامپ خطاب به کنگره ایراد می‌شود از این امر حکایت دارد که باید از پیشروی‌های ایران در منطقه پیشگیری به عمل بیاید. از همین جهت دولت جدید آمریکا تمرکز خاصی را بر خاورمیانه معطوف کرده است. روس‌های نیز با آگاهی از این موضوع در تلاش هستند در منطقه خارومیانه به نوعی نظر ترامپ را جلب کنند. از این رو، می‌توان روس‌ها را برای کشورمان همسایه‌ای قابل اعتماد ندانست. به ویژه در مسئله بحران سوریه ممکن است که مسکو اقداماتی خلاف منافع ایران را در پیش بگیرد.
امکان تسری توافق آتش بس پوتین و ترامپ به دیگر مناطق روسیه وجود دارد
این کارشناس ارشد مسائل بین‌المللی در ادامه گفته‌های خود امکان موفقیت توافق میان آمریکا و روسیه را در عرصه بحران سوریه مورد بحث قرار داد و اظهار کرد:‌»واقعیت آن است که تا کنون بیش از 6 نشست برای توافق بر سر بحران سوریه انجام گرفته و در عمل شاهد بوده‌ایم که هیچ یک از این نشست‌ها با موفقیت همراه نبوده است؛ اما در تمامی نشست‌های قبلی باید این موضوع را مورد توجه قرار داد که آمریکا در هیچ یک از این نشست‌ها به‌طور مستقیم حضور نداشت؛ یعنی از یک سو نه نیرو به اندازه کافی در سوریه داشت و نه دخالت محسوسی در مسئله آتش‌بس سوریه داشت. با این وجود، در شرایط جدید یک سری تحولات، به ویژه فشارهای کشور عربستان، ترامپ را وادار کرد که دخالت بیشتری را در بحران سوریه داشته باشد. بنابراین می‌توان پیش‌بینی کرد که توافق جدید میان مسکو و واشنگتن به دیگر مناطق سوریه تسری پیداکند و اگر روس‌ها مقداری بیشتر نرمش نشان دهند، امکان برخورد میان آمریکا و نیروهای حکومت مرکزی امکان‌پذیر است. در واقع، آمریکایی‌ها در عصر جدید به شدت در پی کنترل نفوذ ایران در منطقه هستند و می‌خواهند از حضور مستقیم رد بحران سوریه به عنوان یکی از مهم‌ترین نقاطی که جولانگاه نفوذ ایران در منطقه است  ممانعت به عمل بیاورند.» 
دور زدن ایران در بحران سوریه از سوی روس‌ها بسیار محتمل است
همچنین، علی بیگدلی در ارتباط با دور زدن تهران از سوی روس‌ها بر این باور است که این امکان بسیار محتمل است. در شرایط کنونی آمریکایی‌ها به این اقناع رسیده‌اند که نمی‌تونند بحران سوریه و دیگر بحران‌های خاورمیانه را بدون جلب‌نظر روس‌ها حل‌وفصل کنند. روس‌ها دستاوردهای بزرگی را در بحران سوریه داشته‌اند و از همین جهت آمریکا قصد دارد با دادن یک سری امتیازات به این کشور، آنها را مجاب کند که هم‌راستا با منافع واشنگتن در منطقه حرکت کند. این مسئله در حقیقت به نوعی همان مسئله دور زدن ایران توسط مسکو را مطرح می‌کند.  در این شرایط ما باید بسیار مراقب باشیم که در عرصه بحران‌های جدید زیاد به موفقیت‌های کنونی دلگرم نباشیم. برای نمونه مهم‌ترین موفقیت ایران را می‌توان در کشورهای عراق و سوریه دانست. اما باید به این امر توجه داشته باشیم که اخیرا میان نماینده ملک سلمان، پادشاه عربستان با حیدر العبادی، نخست‌وزیر عراق دیدار انجام گرفته و نماینده کشور عراق، در چند کنفرانس سران عرب نیز دولت عراق به نفع دنیای عرب رای داده بود. این امر بدین معناست که بر خلاف تصور ما عراق در شرایط پسا داعش در حال نزدیک شدن به جهان عرب است و به نوعی بازی‌ای دو وجهی را با کشورمان شروع کند. یعنی از یک سو به ایران تضمیمن اتحاد بدهد و از سوی دیگر به کشورهای عرب منطقه نظر داشته باشد. یعنی اشتباهی را که بشار اسد انجام داد حیدرالعبادی نمی‌خواهد انجام دهد. اسد همکاری و هماهنگی با جهان عرب را رها کرد و این در آینده برای او دردسرساز شد. 
روس‌ها هیچ‌گاه شریک قابل‌اعتمادی برای دوستان و متحدان خود نبوده‌اند
علی بیگدلی در بخش پایانی از گفته‌های خود در ارتباط با بهترین راهبرد ممکن در مناسبات میان تهران و مسکو اظهار کرد: «ما در ابتدا می‌بایست مناسبات خود را با روسیه حفظ کنیم. به هر حال این کشور همسایه مهم ماست و در سال های اخیر با این کشور همکاری‌ها و نزدیکی چشم‌گیری داشته‌ایم؛ اما اکتفای بیش از اندازه به روس‌ها نمی‌تواند برای ما مفید باشد. واقعیت آن است که روس‌ها در  70 سال گذشته نشان داده‌اند که هیچ‌گاه شریک استرتژیک قابل اعتمادی برای دیگر کشورها نیستند؛ یعنی هر زمانی منافع آنها اقتضا کرده شرکا و متحدان خود را تنها گذاشته‌اند. این دقیقا بر خلاف رفتار آمریکایی‌هاست که همواره برای دوستان خود اهمیت قائل هستند و از آنها دفاع می‌کنند. بنابراین ما می‌بایست از یک سو مناسبات خود را با روس‌ها حفظ کنیم و از سوی دیگر، نباید تمام تخم‌مرغ‌های خود را در سبد روسیه قرار دهیم؛ زیرا در شرایط جدید خاورمیانه ما هیچ نقطه امید روشنی نداریم و ناچارا راه نزدیکی به روس‌ها را در پیش گرفته‌ایم؛ اما به رغم تمامی این تفاسیر باید مراقب بود که پوتین در شرایط کنونی تلاش دارد حتی با دادن برخی امتیازها همکاری با ترامپ را در پیش بگیرد. 
احسان تقوایی:
حل بحران سوریه بدون نقش‌آفرینی مستقیم آمریکا و روسیه امکان‌پذیر نیست

احسان تقوایی نیز در ارتباط با دیدار اخیر ترامپ و پوتین در نشست گروه جی 20 بر این باور است که نباید در این موضوع تردید کرد که بدون نقش‌آفرینی آمریکا و روسیه بحران سوریه پایان پیدا می‌کند. در واقع، این دو کشور باید به این نتیجه برسند که بحران سوریه پایان داده شود. در زمینه دیدار پوتین و ترامپ در شهر هامبورگ در حاشیه نشست گروه 20 آنها چند توافق مهم داشتند که مهم‌ترین آنها پیرامون بحران سوریه بود. این توافق در نتیجه این امر است که دو طرف به این نتیجه رسیدند که نه روسیه می‌تواند آمریکا را از خاورمیانه خارج کند و نه آمریکا می‌تواند بدون دخالت و ایفای نقش روسیه، بحران سوریه را پایان دهد. در نتیجه دو کشور نیازمند سطحی از همکاری و هماهنگی با یکدیگر هستند. در واقع، روس‌ها بعد از فروپاشی شوروی در سال 1991 به نوعی اعتماد به نفس خود را برای ایفای نقش فعال در خاورمیانه از دست دادند؛ اما بعد از دهه 2000 که مسکو موفق شد اعتماد به نفس خود را بازیابد، مجددا مسیر ورود به خاورمیانه را درپیش گرفت.
با این وجود، در مسئله بحران‌های عراق و به ویژه لیبی، روس‌ها همکاری چشم‌گیری را با غرب داستند؛ اما زمانی که به این نتیجه رسیدند از سوی غرب به آنها بدعهدی شده، اعلام کردند که دیگر به آنها اجازه وقوع چنین سناریوهایی را نمی‌دهند. در نتیجه مسیر تقابل با غربی‌ها و دور کردن آنها از حوزه‌های نفوذ خود را در پیش گرفتند. ورود مسکو به حبران سوریه را نیز می‌توان در همین راستا مورد ارزیابی قرار داد. در عرصه عمل هم شاهد بودیم که روس‌ها با حمایت گسترده خود از دولت قانونی سوریه، حکومت بشار اسد را حفظ کردند. با این وجود، اگر به ملاقات اخیر ترامپ و پوتین نظر داشته باشیم، می‌توان اظهار کرد که به هیچ عنوان احتمال شکل‌گیری ائتلاف میان دو کشور وجود ندارد. با این وجود، می‌توان توافق اخیر برای آتش‌بس میان دو کشور را تاکتیکی برای پیشگیری از  تشدید اختلافات میان دو طرف ارزیابی کرد. این توافق به هیچ وجه در راستای منافع ایران نیست و بیشتر می‌توان آن را در راستای منافع کشور اسرائیل مورد بازخوانی قرار داد. در مجموع، این توافق را می‌توان دارای دو نتیجه اصلی و مهم ارزیابی کرد. یکی جلوگیری از نفوذ گروه های رادیکال همانند داعش به این منطقه و دیگری جلوگیری از ورود نیروهای طرفدار ایران. از این رو می‌توان اظهار کرد که دو طرف از این بحران به شدت منتفع شده‌اند.
بدعهدی روس‌ها به ایران بسیار محتمل است و باید راه‌‌های مقابله مدنظر قرار گیرد
همچنین، این کارشناس مسائل روسیه در ارتباط امکان بدعهدی روس‌ها به ایران در عرصه بحران سوریه با توجه به مسائل اخیر منطقه و دیدار میان ترامپ و پوتین، اظهار کرد‌: «تردیدی در این موضوع نیست که روس‌ها یک سری ائتلاف‌های تاکتیک و نه استراتژیک را با ایران داشته اند؛ اما این بدین معنا نیست که روسیه با ایران مواضع همسانی دارد. حتی از همان ابتدا این موضوع روشن بود که ورود روسیه به بحران سوریه، به طور کامل در راستای منافع ایران نیست؛ زیرا حضور روس‌ها قدرت عمل و منطقه نفوذ ایران را کاهش می‌داد. همچنین، باید به این مسئله توجه داشت که بخش بزرگی از اقدامات روس‌ها رد عرصه بحران سوریه در هماهنگی کامل با اسرائیل بوده است. ما باید به این موضوع توجه داشته باشیم که مسکو و تل‌آویو از روابط و مناسبات راهبردی مستحکمی برخوردار هستند؛ اما هیچ‌گاه این سطح از روابط میان مسکو و تهران وجود نداشته است. باید این واقعیت را بپذیریم که روس‌ها همواره تلاش کرده‌اند از ایران به عنوان ابزاری برای تنظیم سیاست خارجی خود در برابر اروپا و آمریکا استفاده کنند. از این رو، احتمال دور زدن و بدعهدی روس به ایران بسیار زیاد است. به طور حتم استراتژیست‌ها و مقامات سیاسی کشورمان نیز این موضوع را با دقت مورد توجه قرار داده‌اند.»
همچنین، تقوایی در ادامه گفته‌های خود در ارتباط با موضوع امکان حفظ و موفقیت توافق میان ترامپ و پوتین نسبت به آتش بس در جنوب غرب سوریه بر این باور است که تردیدها نسبت به موفقیت این توافق زیاد است.  حداقل در کوتاه مدت نمی‌توان شاهد موفقیت این توافق میان دو کشور بود. در سال‌های اخیر به کرات توافقاتی حاصل شده، اما هیچ‌گاه با نتیجه همراه نشده است.
ایران باید به گسترش همکاری‌های خود با روس‌ها ادامه دهد؛ اما روس‌ها قابل اعتماد نیستند!
این کارشناس مسائل روسیه در بخش پایانی از گفته‌های خود در ارتباط با مهم‌ترین راهبرد پیش‌روی ایران در تعامل با روسیه اظهارکرد‌: «انتقادها از روابط ایران روسیه هر چند بالا بوده و هست؛ اما این بدین معنا نیست که ما در سیاست‌های خود در تعامل با این کشور بازنگری اساسی داشته باشیم. ایران رد شرایط کنونی باید روز به روز مناسبات خود را با مسکو مستحکم‌تر کند. باید به این واقعیت توجه داشته باشیم که بعد از رویدادهایی که در اوکراین اتفاق افتاد، روس‌ها بیش از همیشه خود را تنها دیدند و از این جهت در تلاش هستند که متحدانی حتی موقت، برای خود پیدا کنند. با تمام این تفاسیر تاریخ نشان داده که روس‌ها منافع خود را بر وعده‌ها و دوستی‌های خود ترجیح می‌دهند.  باید این واقعیت را پذیرفت که منافع آنها در همکاری با غرب بسیار بیشتر تامین می‌شود؛ اما با تمامی این تفاسیر تهران باید مناسبات خود را با روس‌ها گسترش دهد. با این وجود، باید توجه داشت که این اقدام نباید به صورت یک‌جانبه باشد و باید با طرف‌های دیگر همانند کشورهای عربی و اروپایی همکاری داشته باشیم که منافع و جایگاه ما در نتیجه توافق میان روسیه و آمریکا از میان نرود. در مجموع، می‌توان چنین نتیجه گرفت که همچنان باید مناسبات حسنه ما با روس‌ها ادامه پیدا کند؛ اما این موضوع نباید یک‌جانبه و یک‌طرفه باشد و باید ایران مناسبات با دیگر کشورها را مورد توجه جدی قرار دهد. 

کلمات کلیدی
shareاشتراک گذاری

نظرات شما