چرخش ناتو در سازش با اقتدار‌طلبی اردوغان

گزارش «روزان» از انگیزه ناتو برای بازگشت ترکیه به محور غرب؛

چرخش ناتو در سازش با اقتدار‌طلبی اردوغان

14 اردیبهشت 1396 12:2

گروه دیپلماسی: تبیین راهبردها و همکاری میان ترکیه با سازمان ناتو و اتحادیه اروپا طی سالیان متمادی به عنوان مسئله‌ای جدی مطرح بوده است. از ابتدای تاسیس جمهوری ترکیه در سال 1923 به رهبری کمال آتاترک، این کشور اورآسیایی همواره خود را در محور غرب تعریف کرده است. حتی اگر در مقاطعی جریان‌هایی خواستار توجه و نزدیکی به محور شرق شده‌اند، نظامیان با انجام کودتا تحقق این امر ناممکن کرده‌اند. با این وجود، در سال‌های بعد از 2002 یعنی پس از به قدرت رسیدن حزب اسلام‌گرای عدالت و توسعه تعدیلی بزرگ در ساختار سیاسی کشور ترکیه اتفاق افتاد و تا حدودی سیاست خارجی ترک‌ها در کنار توجه به غرب، چرخشی بزرگ را به سمت منطقه خاورمیانه و شرق داشت.

بعد از وقوع انقلاب‌های مردمی خاورمیانه عربی در سال‌های بعد از 2011 چرخش راهبردی ترکیه به سمت شرق روندی سریع‌تر به خود گرفت و در میانه تحولات، اختلاف‌نظرهای جدی‌ای میان رویکرد دولت ترکیه با سیاست‌های سازمان پیمان آتلانتیک شمالی پدیدار شد. حتی در مقاطعی شرایط به‌گونه‌ای شد که از پایان حضور آنکارا در میان کشورهای عضو این پیمان دفاعی سخن به میان آمد. برای نمونه در دی ماه 1395 رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه از ناتو خواست تلکیف‌اش را با خود مشخص کند؛ زیرا ترکیه به تنهایی با تمامی گروه‌های تروریستی در منطقه مقابله می‌کند و هیچ حمایتی از جانب هم‌پیمانان منطقه‌ای خود یا ناتو دریافت نمی‌کند. مجموع این روند بسترها را برای تنش و سردی هر چه بیشتر در مناسبات ترکیه با ناتو و متعاقبا اتحادیه اروپا ایجاد کرد و حتی تعدادی از اعضای ناتو خواهان پایان دادن به عضویت آنکارا در این سازمان شدند. با این وجود، در روزهای اخیر شاهد هستیم که با بالا گرفتن هر چه بیشتر تنش‌ها، ناتو دست دوستی را به سمت سمت ترکیه با حاکمیت اردوغان دراز کرده است.


***تنش و سردی فراگیر در مناسبات ناتو با ترکیه در سال‌های بعد از 2011
به سردی گراییدن روابط میان ترکیه با ناتو در نتیجه چند اتفاق مهم در روند تحولات چند سال اخیر منطقه خارومیانه اتفاق افتاد. مهم‌ترین عامل آغاز تنش در مناسبات میان آنکارا و ناتو را می‌توان در ارتباط با حمله ارتش ترکیه به جنگنده سوخو 24 روسیه 3 آذر 94 ارزیابی کرد. اردوغان در این ماجرا که موجب بروز تنشی بزرگ میان مسکو با آنکارا شد، خواستار حمایت ناتو از مواضع ترکیه شد؛ اما بر خلاف انتظارات، نه تنها ناتو موضعی مثبت را به خواسته اردوغان نشان نداد، بلکه حتی برخی از اعضای ناتو انتقادات صریحی را نسبت به اقدام این کشور، در ایجاد تنش با روسیه ابراز کردند. حتی در سطحی گسترده‌تر مقامات ناتو اردوغان رئیس جمهور ترکیه را به دیوانگی متهم کردند.
علاوه بر این مسئله، عدم همکاری لازم ترک‌ها با ائتلاف ضد داعش و آمریکا در مسائل منطقه‌ای، به ویژه در عراق و سوریه موجب دل‌سردی هر چه بیشتر پیمان آتلانتیک شمالی از آنکارا شد و در ادامه عامل سومی که در بروز اختلاف فزاینده میان ترکیه و ناتو نقش داشت، در ارتباط با مواضع این کشور در نزدیکی به محور شرق یا کشورهای روسیه و ایران بود. در واقع، پس از کودتای نافرجام 15 جولای 2016 اردوغان با صراحت اعلام کرد: اکنون آنها می‌دانند که دوستان و دشمنان‌شان چه کسانی هستند. »
 
این سخن به نوعی تهدیدی برای آمریکا و ناتو بود و بلافاصله شاهد سفر رئیس‌جمهور ترکیه به مسکو برای دیدار با ولادیمیر پوتین بودیم. متعاقب این روند، نزدیکی میان آنکارا با تهران و مسکو آغاز شد و به ویژه در بحران سوریه، این سه کشور به هماهنگی قابل توجهی دست یافتند که نتیجه آن برگزاری سه نشست در آستانه پایتخت کشور قزاقستان، به منظور حل بحران سوریه بود. همچنین در 31 دسامبر 2016 آتش‌بسی بزرگ در سوریه با مدیریت و بازیگری مسکو و آنکارا آغاز شد که تا کنون ادامه دارد. مجموع این روند زمینه دوری هر چه بیشتر ناتو با ترکیه را در پی داشت.

***اقتدارگرایی اردوغانی، عاملی برای تنش با ناتو و اتحادیه اروپا
علاوه بر مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی یکی از مسائلی که در سال‌های اخیر زمینه‌ساز شکاف عمیق میان دولت ترکیه با ناتو شده، در ارتباط با وضعیت داخلی این کشور است. حرکت اردوغان به سمت اقتدارگرایی و تمرکز هرچه بیشتر قدرت در دستان رئیس جمهور که مهم‌ترین نماد آن در همه‌پرسی تغییر نظام پارلمانی به ریاستی در 16 آوریل 2016 اتفاق افتاد؛ موجب شد بسیاری از کشورهای اروپایی که عضو سازمان ناتو نیز هستند با اردوغان و نظام سیاسی ترکیه دچار اختلافات شدید شوند. در این میان می‌توان به جنگ لفظی میان اردوغان با رهبران سیاسی کشورهای آلمان، هلند و سوئد اشاره کرد. علاوه بر این، حجم وسیع سرکوب مخالفان و محدود کردن فضای انتقاد از حکومت در داخل ترکیه دیگر زمینه‌ای بوده که دلسردی اعضای ناتو و اتحادیه اروپا از آنکارا را در پی داشته است.

*** دست دوستی ناتو به سمت آشتی با اقتدارطلبی اردوغان
با وجود تمامی اختلافاتی که میان ترکیه و ناتو اتفاق افتاد؛ برخلاف انتظارات، اخیرا دبیرکل ناتو در مصاحبه با روزنامه «آم زونتاگ» آلمان اظهار کرد: «ترکیه نقش بزرگی در ناتو در کوزوو، افغانستان و منطقه دریای مدیترانه دارد و بدون شک ناتو بدون ترکیه که کلید امنیت اروپاست ضعیف خواهد شد. همچنین، استولتنبرگ به نقش ترکیه در مبارزه با داعش و قدرت نظامی و موقعیت جغرافیایی این کشور در نزدیکی سوریه و عراق که شاهد جنگ هستند اشاره کرد و از کشورهای غربی خواست دست از انتقاد از سیاست ترکیه برداشته و به احترام متقابل و نزدیک کردن دیدگاه‌ها بپردازند. همچنین، این مسئول ناتو تاکید کرد که این سازمان، بی‌شک بدون ترکیه ضعیف خواهد بود.
اظهار این گفته‌های از سوی دبیرکل نشانگر آن است که با وجود تمامی اختلافات، همچنان سازمان ناتو بر نقش حیاتی ترکیه در معادلات بین‌المللی واقف است و به نوعی این کشور را استراتژیک‌ترین منطقه برای کنترل نفوذ شرق می‌دانند.
علاوه بر این تهدیدها و اقدامات اردوغان نسبت به غرب هم تا حدود زیادی در این چرخش مواضع سازمان ناتو تاثیرگذار بوده است. به ویژه پس از آن‌که آنکار بحث نهایی شدن خرید سامانه دفاع موشکی «اس-400» از روسیه را مطرح کرد، به نظر می‌رسد غربی‌ها و ناتو، قصد دارند از تمامی مشکلات خود با اردوغان چشم‌پوشی کنند و از رفتن ترک‌ها به سمت اتحاد با روس‌ها ممانعت به عمل آورند. در مجموع، سخنان دبیر کل ناتو به کشورهای غربی این پیام را منتقل می‌کند که با هر نظام سیاسی و با هر مدلی از حاکمیت در داخل ترکیه ضروری است این کشور در محور ناتو و غرب باقی بماند. این مسئله بدین معناست که در آینده نزدیک این امکان وجود دارد که ناتو و اتحادیه اروپا، با پذیرش اقتدارگرایی و قدرت‌طلبی اردوغان، در داخل ترکیه و نیز در امور منطقه‌ای، گشایش‌های بیشتری را نسبت به این کشور داشته باشند و راهبرد حفظ آنکارا در محور غرب از هر طریق ممکن را در دستور کار قرار دهند.
 

کلمات کلیدی
shareاشتراک گذاری

نظرات شما